Fiksjon er viktig for å lære fakta om den verkelege verda

Harry Potter er ikkje berre ei fantasiverd me kan flukte inn i. I tjue år har serien lært oss om kjærleik, vennskap, lojalitet og feilbarlege menneske. Dette er verdiar som òg er viktige i røynda.

Måndag 26. juni var det 20 år sidan bokserienom Harry Potter vart introdusert for oss. Det betyr tjue år sidan me vart introdusert for trollmannsskulen Galtvort, Voldemort, Albus Humlesnurr, Den forbudte skogen og halvjøtulen Gygrid. Å bli tatt med inn i verda til Harry Potter var magisk. Eg naut det i fulle drag, og det opplevingane eg fekk då eg høyrte og las den serien trur eg aldri eg har fått av nokon annan serie etterpå. Ikkje minst er det noko fantastisk over det å kjenne at eg endå ikkje er ferdig med serien. Eg blir aldri ferdig med å le av humoren, sitere karakterane og reflektere over verdiane som kjem fram.

“In a risky world, where terror attacks, accidents and human error dominate the news, story can be both fun escapism and an encounter with truth. That truth can renew commitment to serve others, to stand for justice and the oppressed and to believe that in the end the last line will be ‘All was well’.” Dette skreiv professor i teologi, David Wilkinson, på måndag då det var tjue år sidan første Harry Potter-bok vart gitt ut. Slike sitat er med å underbygge at Harry Potter ikkje berre er underhaldning. Det er ei drivkraft og ein bodskap i historia som gjer det til langt meir enn berre tidsfordriv.

I ei tid kor ”alternative fakta” og falske nyheiter er eit problem burde ein kanskje ikkje hylle oppdikta forteljingar som Harry Potter. Det er viktigare enn nokon gong å skilje mellom fakta og fiksjon. Min påstand er likevel at fiksjon kan lære oss fakta om røynda. Det er ingen som er i tvil om Harry Potter er oppdikta eller ikkje. Nokre skulle kanskje ønske at dei hadde fått brevet frå Galtvort då dei var elleve år, men det er noko anna. Poenget er at trass i at det meste som skjer i Harry Potter er totalt urealistisk, formidlar serien verdiar som er viktige å ha med seg i den røynda me lever  i. Som David Wilkinson skriv kan slike verdiar gi engasjement for å tene andre, kjempe for rettferd for dei undertrykte og tru på at det kan gå bra til slutt.

Populartiteten til Harry Potter gir meg tru på menneska. Det gir meg tru på at tilsynelatande vanlege personar kan vise seg å vere store heltar. Litt av den same trua har eg òg kjent på medan eg sat og såg på SKAM. Sjølv om det er store ulikskaper mellom ein britisk bokserie om ein trollmann og ein norsk TV-serie om vidaregåande-elevar, er begge historiene gode ramer for å formidle viktige verdiar. Orda Jonas les opp i slutten av siste episode av SKAM, er ikkje berre ei formidling av verdiane i den TV-serien. Det kunne likså godt vore formidling av verdiane i Harry Potter. ”For selv om det noen ganger kan føles sånn, står ingen mennesker alene. Hver og en av oss er en viktig del av det store kaoset, og det du gjør i dag har en effekt i morgen. (…) Effekten av handlingene dine er der alltid et sted i kaoset. (…) Frykt sprer seg, men det gjør heldigivs kjærlighet også.”

Sist, men ikkje minst, gir Harry Potter ein viktig bodskap om at menneske er feilbarlege. Å vere ”the chosen one” gir ikkje nødvendigvis ein garanti for at ein handlar moralsk riktig eller har livet på stell. Slik er det òg i den verkelege verda: Me er feilbarlege, og sjølv store personar kan gjere store feil. Då er det viktig å hugse orda til Harry Potters gudfar, Sirus Svaart: “We’ve all got both light and dark inside us. What matters is the part we choose to act on. That’s who we really are.”

Bilete: Wikimedia

Først publisert på Verdidebatt.no 29. juni 2017

Ingen sit med fasiten i nikab-debatten

Dei beste grunnane for forbod mot ansiktsdekkande plass i undervisningssituasjonar er òg nokre av dei beste mot, og derfor er det vanskeleg å hevde at nokon sit med heile fasiten.

Måndag 12. Juni 2017 kunne me lese i fleire aviser at regjeringa sender ut forslag på høyring om å forby heildekkande hovudplagg på alle skular, høgskular og universitet. Sjølv om det er formuleringa ”ansiktsdekkende plagg” som er brukt, er det få som trur at dette dreier seg om at elevar dukkar opp med finnlandshette på skulen. ”– Ansiktsdekkende plagg som for eksempel nikab og burka hører ikke hjemme i norsk skole,” sa fungerande invandrings- og integreringsminister Per Sandberg. For det er nettopp det forbodet handlar om: Muslimske elevar og studentar skal ikkje få bruke nikab og burka viss fleirtalet i Stortinget stemmer for lovforslaget til regjeringa.

Dette er ei sak kor det vil vere arrogant å hevde at ein har heile fasiten. Resultatet kan ikkje målast i kroner og øre. Den enkle grunnen til dette er at det handlar om verdiar. Sjølv har eg ikkje konkludert med kva eg meiner om lovforslaget til regjeringa, og i denne saka trur eg ein god dose tvil er sunt. Tvilen inviterer til grundig tankeverksemd før ein konkluderer. Det gir rom for å ombestemme seg og innrømme at argumenta på begge sider har noko for seg.

Dei beste grunnane for lovforslaget er òg nokre av dei beste mot. Til dømes er nikab og burka eit forsvinnande lite problem i Norge. Eit forbod mot desse plagga i undervisningssituasjonar vil ramme svært få og er difor ikkje eit veldig inngripande forbod. På den andre sida kan ein seie at det ikkje trengs eit nasjonalt forbod mot eit så lite problem. Kvifor vedta eit nasjonalt forbod som nesten er overflødig? I tillegg kan ein innvende at det ikkje trengs eit nasjonalt forbod når det er mogleg å forby bruk av slike plagg lokalt. På den andre sida, kva skilnad gjer det for dei det gjelder at forbodet er vedteke lokalt i staden for nasjonalt?

I diskusjonen om lokale forbod eller eit nasjonalt forbod er det mykje som talar for at det bør vere eit nasjonalt forbod. Til dømes har det vist seg fleire gonger at behovet for å forby ansiktsdekkande plagg i undervisningssituasjonar ikkje har dukka opp før problemstillinga har vore reell. Dermed har kanskje ein elev eller student allereie starta med studia før forbodet har kome. Kva er då det verste alternativet: Seie frå starten av at det er ulovleg å bruke ansiktsdekkande plagg i undervisningssituasjonar, eller å vedta eit forbod fordi nokon som har ansiktsdekkande plagg har starta på eit universitet eller ein vidaregåande skule? I tillegg gir eit nasjonalt forbod større legitimitet. Sidan det er skulane og universiteta som sjølv handhever forbodet, kan det vere godt å vite at dei har støtte frå høgste hald når dei må forby elevar og studentar å kome med ansiktsdekkande plagg.

På den andre sida kan me ikkje legge skjul på at det er noko illiberalt i å ville regulere kva klesplagg andre skal bruke, uansett om det er i ein undervisningssituasjon eller ikkje. Trass i dette verkar det ikkje som om alle parti er like tilbakehaldne med det. Same dag som forslaget om forbod mot ansiktsdekkande plagg i undervisningssituasjonar kom, gjekk stortingsrepresentant for FrP, Erlend Wiborg ut og sa at forbodet må utvidast. Ikkje berre skal det vere forbod mot ansiktsdekkande plagg på skular, høgskular og universitet. Det same burde gjelde for resten av det offentlege rom, meiner Wiborg. Eit slikt forbod har allereie blitt vedteke i Frankrike, og Den europeiske menneskerettsdomstolen har sagt at dette ikkje er i strid med menneskerettane. Men sjølv om eit forbod ikkje er i strid med menneskerettane, betyr det ikkje at ein må innføre eit forbod for å følgje menneskerettane. Om det skulle kome eit generelt forbod mot ansiktsdekkande plagg i offentlege rom med tida, vil det truleg effekten vere den motsette av det som er tilsikta. Kor skal dei som bruker slike plagg, som følgje av undertrykking, søke hjelp om dei ikkje kan vere ute i offentlege rom?

Erlend Wiborgs forslag om utvida forbod illustrerer godt kvifor eg er i tvil om forslaget til regjeringa: Kor lang tid går det før me innfører endå fleire restriksjonar på religiøse klesplagg, som til dømes hijab i skulen. Då snakkar me ikkje lengre om eit forbod som er nødvendig for å kunne sjå ansikta til kvarandre. Eit slikt forbod vil grense mot det illiberale etter mi meining.

Kanskje handlar debatten om ansiktsdekkande plagg i undervisningssituasjonar djupast sett om religionsfridom. Er lovforslaget til regjeringa først og fremst eit forbod mot det me ikkje liker? Kor skal grensene for religionsutøving gå, og ikkje minst kor skal grensene for innblanding frå politikarane gå? Slike spørsmål er viktige å ta med seg i religionsdebatten, men endå viktigare er det å la spissformuleringar vike for refleksjon og erkjenning av at ingen av oss sit på heile fasiten.

 

Bilete: Wikimedia

Først publisert på Verdidebatt 16. juni. Siste halvdel av innlegget publisert i Vårt Lands papiravis under tittelen “På grensa mot det illiberale”